UMOWA BARTEROWA
Umowa barterowa to wymiana usługi za usługę, towaru za towar, towaru za usługę lub usługi za towar. Jest to tzw. umowa nienazwana, czyli nie ma określonej prawem definicji. Polega na wzajemnej wymianie, bez konieczności sięgania po pieniądze. Odbywa się więc bez udziału gotówki, ale wymieniane towary/usługi, powinny być sobie równe co do wartości. Pomimo braku rozliczenia w pieniądzach, ma charakter umowy odpłatnej (tak jak np. najem).
CZYM UMOWA BARTEROWA NIE JEST?
Od umowy barterowej należy odróżnić umowę kompensacyjną, czyli kontrakt, w ramach którego sprzedający zgadza się przyjąć część ceny towaru/usługi w pieniądzach, a resztę w towarach/usługach. Umowa barterowa zakłada natomiast wyłącznie rozliczenia niepieniężne.
Czym zaś różni się barter od sponsoringu? Sponsoring może być rodzajem umowy barterowej, w której świadczenie sponsorowanego będzie usługą reklamową, a świadczenie sponsora będzie rzeczowe, a nie pieniężne (czyli wymiana usługi reklamowej za inne usługi lub rzeczy). Sponsoring nie musi przybierać postaci barteru, ponieważ może polegać na przekazaniu pieniędzy przez sponsora albo może odpowiadać umowie darowizny (brak obowiązku świadczenia po stronie sponsorowanego). Ostatecznie to, czym dany „sponsoring” jest, wynika z treści umowy.
FORMA I TREŚĆ UMOWY
Umowa barterowa może być zawarta w dowolnej formie: pisemnej, ustnej, za pomocą wymiany e-maili, faxów itp. Należy jednak zalecić, by była sporządzona na piśmie i – co równie ważne – podpisana przez osoby do tego uprawnione (członków zarządu lub pełnomocników).
UMOWA BARTEROWA POWINNA ZAWIERAĆ:
wskazanie daty i miejsca zawarcia umowy;
dokładne określenie stron umowy, ze wskazaniem osób uprawnionych do ich reprezentowania, podstawy umocowania tych osób (członkostwo w zarządzie lub status pełnomocnika) oraz dowody potwierdzające tę okoliczność (aktualny odpis z KRS, pełnomocnictwo etc., które mogą być załącznikami do umowy);
określenie ilości, jakości, oznaczenie wartości towarów, oznaczenie terminów i warunków dostawy;
określenie specyfikacji usług, oznaczenie ich wartości oraz dokładne sprecyzowanie terminów ich wykonania;
określenie uprawnień stron oraz zasad postępowania w przypadku niewykonania lub nieprawidłowego wykonania umowy barterowej; chodzi tu m.in. o wezwanie do prawidłowego wykonania umowy, klauzulę odstąpienia od umowy „wzmocnioną” karą umowną itp.
W celu osiągnięcia pełnej jasności zapisów, może zawierać „słowniczek” istotnych terminów występujących w danej umowie. W umowie należy także wskazać sąd właściwy do rozpatrywania sporów (np. sąd arbitrażowy), a także sąd właściwy miejscowo.
UMOWA BARTEROWA A DZIAŁALNOŚĆ GOSPODARCZA
Ważne jest, czy umowa barterowa zawierana jest w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, czy też nie. Ponieważ istotą umowy barterowej jest wzajemna dostawa towarów oraz świadczenie usług, to najczęściej zawierana jest ona przez podmioty prowadzące działalność gospodarczą (w ramach prowadzonej działalności handlowej/usługowej). Niemniej jednak umowa barterowa może zostać zawarta także pomiędzy organizacjami, które na jej podstawie „wymieniać się” będą usługami świadczonymi w ramach swojej działalności statutowej.
Jeśli jest taka potrzeba, organizacje mogą w takiej sytuacji zawrzeć także umowę o współpracy, ale ta umowa stwarza tylko ramy, które należy wypełnić konkretnymi działaniami. Ostatecznie pamiętajmy, że decydująca jest zawsze treść umowy, a nie jej nazwa. Jeżeli więc umowa o współpracy wystarczająco precyzyjnie określa, jakimi usługami (towarami) i na jakich zasadach organizacje będą się „wymieniały”, to taka umowa siłą rzeczy ma cechy umowy barterowej.
NA JAKICH WARUNKACH UMOWA BARTEROWA?
Umowa barterowa to rodzaj bezpośredniej wymiany towarów i usług, tj. towarów na towary, usług na usługi, usług na towary lub towarów na usługi. Jej zasadniczą cechą jest więc brak gotówki w rozliczaniu transakcji. Jest to umowa wzajemna, której cechą jest odpłatność i ekwiwalentność. Oznacza to, że strony uzgadniają wartość towarów lub usług w ten sposób, aby bilans tej transakcji był zerowy. Stronami mogą być dwie organizacje lub np. firma i organizacja.
BARTER DO DZIAŁALNOŚCI GOSPODARCZEJ LUB ODPŁATNEJ
Jeśli np. firma chce udzielić organizacji wsparcia na podstawie umowy barterowej, na przykład: przeprowadzając szkolenie dla organizacji i przyjmuje od tej organizacji bilety na koncert przez nią prowadzony – to dochodzi do faktycznej wymiany. Towar (bilety) za usługę (szkolenie). Usługa ta jest odpłatna, tyle że płatność nie następuje w gotówce.
Organizacja może zawrzeć umowę barterową w ramach swojej działalności gospodarczej, jeśli ją prowadzi. W określonych prawnie sytuacjach barter może też dotyczyć działalności pożytku publicznego. Jednak, aby barter mógł być traktowany jako realizacja działalności pożytku publicznego (np. działalność odpłatna), w zawartej umowie trzeba dokładnie określić przedmiot tej umowy, tj. rodzaj usług świadczonych w ramach działalności odpłatnej podlegających „wymianie”. Przykładowo, wymiana usług edukacyjnych w zakresie szkoleń w zamian za bilety wstępu na przedstawienie, koncert itp. Co ważne, przedmiot umowy musi dotyczyć działań zaliczonych do sfery zadań publicznych określonych w art. 4 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie.
W statucie organizacji musi znaleźć się zapis o prowadzeniu działalności odpłatnej pożytku publicznego lub/i działalności gospodarczej. Jeśli umowa ma być zawarta w ramach działalności gospodarczej to musi być też ona zarejestrowana w rejestrze przedsiębiorców w KRS.
Często zdarza się, że organizacje, które prowadzą działalność odpłatną, traktują usługi dotyczące reklamy jak umowę barterową (np. szkolenia dla NGO za reklamowanie firmy). Jest to błędne podejście, niezgodne z przepisami. W odniesieniu do organizacji pozarządowych, usługi reklamowe, będące de facto działalnością gospodarczą, nie mogą być świadczone w ramach odpłatnej działalności pożytku publicznego. Usługi reklamowe nie są bowiem realizowaniem działalności w tym zakresie.
Nie można więc zawrzeć umowy dotyczącej reklamy w ramach odpłatnej działalności pożytku publicznego. Nawet jeśli nazwiemy ją barterem, ale z umowy będzie wynikało, że chodzi o reklamę, to nie będzie to faktycznie barter i urząd skarbowy zakwestionuje taką umowę. Poza tym organizacja pozarządowa może zawrzeć umowę reklamową tylko w ramach działalności gospodarczej. Oczywiście musi też mieć zapis w statucie mówiący o tym, że może prowadzić działalność gospodarczą i być zarejestrowana w rejestrze przedsiębiorców w KRS.
JAK PODATKOWO TRAKTUJE SIĘ BARTER
Do barteru stosuje się przepisy o sprzedaży, a zatem za przychody osiągnięte w ramach działalności gospodarczej, w danym roku podatkowym, uważa się także należne przychody, choćby nie zostały jeszcze faktycznie otrzymane (art. 12 ust. 3 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych – w skrócie: PDOP)]. Inaczej mówiąc, umowa barterowa, powoduje powstanie przychodu (choć realnie nie „przynosi” pieniędzy).
W odniesieniu do przychodów z działalności gospodarczej istotny jest moment powstania przychodu z tego źródła, ponieważ ma to wpływ na moment opodatkowania przychodu.
Za datę powstania przychodu z działalności gospodarczej zasadniczo uważa się dzień wydania rzeczy, zbycia prawa majątkowego lub wykonania (częściowego wykonania) usługi, nie później niż dzień m.in. wystawienia faktury. Jeśli więc przedmiotem barteru jest wymiana usług przychód powstanie w momencie wykonania usługi. Jednak w razie wystawienia faktury przed wykonaniem usługi, przychód powstanie z chwilą wystawienia faktury.
Co do kosztów uzyskania przychodów, brak płatności w formie pieniężnej nie oznacza, że koszt nie wystąpił i nie został poniesiony. Cechą umowy barteru jest jej odpłatność, a zatem nie mamy do czynienia z darowizną. A to oznacza, że nie ma zastosowania przepis, zgodnie z którym do kosztów uzyskania przychodów nie zalicza się wartości przekazanych darowizn (art. 16 ust. 1 pkt 14 ustawy o PDOP).
JAK WYCENIĆ PRZYCHÓD Z BARTERU DO CELÓW PODATKOWYCH?
Wielkość przychodu trzeba wycenić, aby na tej podstawie móc wyliczyć podstawę opodatkowania. Dokonuje się tego przede wszystkim na podstawie zawartej umowy, w której trzeba określić wartość czynności w ramach barteru. Taka wycena nie może być dowolna. Ograniczenie określa w tym przypadku art. 14 ustawy o PDOP. Wynika z niego, że przychodem np. z odpłatnego zbycia rzeczy jest ich wartość wyrażona w cenie określonej w umowie. Jeśli jednak cena bez uzasadnionej przyczyny znacznie odbiega od wartości rynkowej tych rzeczy lub praw, przychód określa urząd skarbowy w wysokości wartości rynkowej. Wartość rynkową rzeczy lub praw majątkowych:
określa się na podstawie cen rynkowych stosowanych wobec rzeczy lub praw tego samego rodzaju i gatunku;
z uwzględnieniem w szczególności ich stanu i stopnia zużycia oraz czasu i miejsca odpłatnego zbycia.
Może się zdarzyć, że wartość wyrażona w umowie znacznie odbiega od wartości rynkowej. W takiej sytuacji urząd skarbowy wezwie strony umowy (np. fundację i firmę) do zmiany tej wartości lub wskazania przyczyn uzasadniających podanie ceny znacznie odbiegającej od wartości rynkowej. W przypadku braku ich reakcji urząd określi wartość z uwzględnieniem opinii biegłego lub biegłych. Jeżeli wartość określona w ten sposób odbiega co najmniej o 33% od wartości wyrażonej w cenie, koszty takiej opinii ponosi zbywający, tj. strona umowy świadcząca usługę, czyli uzyskująca przychód. Wspomniany próg 33% wartości został określony w art. 14 ust. 3 ustawy o PDOP.
Przy ustalaniu w umowie wartość czynności wykonywanych w ramach umowy barterowej trzeba więc pilnować, aby nie odbiegała ona zbytnio od wartości rynkowej.
ZWOLNIENIE BARTERU Z PODATKU DOCHODOWEGO
Opodatkowaniu podatkiem dochodowym podlega dochód, czyli różnica między przychodem i kosztami uzyskania przychodów. W umowie barterowej koszty i przychody są równe, zatem nie powstaje dochód – więc nie ma podstawy do płacenia podatku dochodowego.
Ponadto fundacje, stowarzyszenia zazwyczaj są uprawnione do korzystania ze zwolnień przedmiotowych na zasadach określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o PDOP i w związku z tym (w określonych prawnie sytuacjach) nie płacą podatku dochodowego w ramach działalności odpłatnej.
Dlatego umowa barterowa zawarta w ramach działalności odpłatnej nie podlega podatkowi dochodowemu, co nie zmienia tego, że koszty i przychody z nią związane muszą być wykazane urzędowi skarbowemu w deklaracji podatkowej, tj. w zeznaniu CIT-8 (załącznik CIT-8/O).
VAT OD BARTERU
Transakcje wynikające z umowy barterowej podlegają też przepisom o VAT. Przy barterze mamy do czynienia z dwiema czynnościami podlegającymi opodatkowaniu. Każda z nich ma swoją wartość – ta wartość to obrót będący podstawą opodatkowania VAT. Obrotem jest kwota należna z tytułu sprzedaży, pomniejszona o kwotę należnego podatku. Kwota należna zaś obejmuje całość świadczenia należnego od nabywcy lub osoby trzeciej. Natomiast w przypadku, gdy należność jest określona w naturze (czyli np. przy wymianie usług, produktów), podstawą opodatkowania jest wartość rynkowa towarów lub usług pomniejszona o kwotę podatku (art. 29 ust. 3 ustawy o VAT). Dotyczy to więc właśnie umów barterowych.
Wartość rynkową w przypadku barteru ustala się, biorąc pod uwagę porównywalną transakcję. Jest to całkowita kwota, którą nabywca towarów lub usług musiałby w warunkach uczciwej konkurencji zapłacić niezależnemu dostawcy lub usługodawcy na terytorium kraju. Jeśli nie można ustalić takiej porównywalnej transakcji, przez wartość rynkową rozumie się:
w odniesieniu do towarów – kwotę nie mniejszą niż cena nabycia towarów lub towarów podobnych, a w przypadku braku ceny nabycia, koszt wytworzenia, określone w momencie dostawy;
w odniesieniu do usług – kwotę nie mniejszą niż całkowity koszt poniesiony przez podatnika na wykonanie tych usług.
Barter, podobnie jak każdą inną czynność podlegającą podatkowi VAT, trzeba udokumentować. W przypadku umowy barterowej każda ze stron jest równocześnie sprzedawcą i nabywcą. Jeśli obie strony są podatnikami VAT, każda z nich wystawia fakturę, a gdy podatnikiem jest tylko jedna ze stron, wówczas tylko ona wystawia fakturę i rozlicza VAT. Na fakturze wykazujemy właściwą stawkę VAT towarów lub usług, których dotyczy umowa. W treści faktury (przy formie płatności) można wpisać, że jest to realizacja umowy barterowej i wskazać, o którą umowę chodzi.